Kamu hizmetlerinin hukuka uygun, tarafsız, verimli ve düzenli bir şekilde yürütülebilmesi için kurum içi denetim mekanizmalarının sağlıklı işlemesi hayati önem taşır. Bu mekanizmaların en hassas ve en çok hukuki uyuşmazlığa sahne olan ayağını ise disiplin soruşturmaları oluşturur.
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu başta olmak üzere ilgili mevzuat çerçevesinde yürütülen disiplin soruşturmaları; katı usul kurallarına, hak arama hürriyetine ve savunma hakkına sıkı sıkıya bağlıdır. Peki, kamu görevlileri hakkında bir disiplin soruşturması nasıl başlar, hangi aşamalardan geçer ve idari yargıda en sık hangi hatalar nedeniyle cezalar iptal edilir?
Disiplin hukukunda, disiplin soruşturmalarının yanında inceleme,ön inceleme ve 4483 sayılı kanun uygulamaları gibi ifadeler sıklıkla karşımıza çıkmaktadır.Bunları kısaca açıklayalım.
Disiplin Soruşturması
657 sayılı DMK nın 124. maddesinde “Kamu hizmetlerinin gereği gibi yürütülmesini sağlamak amacı ile kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve yönetmeliklerin Devlet memuru olarak emrettiği ödevleri yurt içinde veya dışında yerine getirmeyenlere, uyulmasını zorunlu kıldığı hususları yapmayanlara, yasakladığı işleri yapanlara durumun niteliğine ve ağırlık derecesine göre 125 inci maddede sıralanan disiplin cezalarından birisi verilir.” denilmekte olup ,ilgili cezaların tatbiki için işletilen sürec disiplin soruşturması olarak ifade edilir.
İnceleme
İnceleme ise disiplin soruşturmasından farklı olarak , somut bilgi içermeyen şikayet dilekçelerinin açıklığa kavuşturulması için,disiplin soruşturması öncesinde müracaat edilen ön araştırma sonucunda hazırlanan,Devlet memurları ile ilgili olarak, disiplin suçu teşkil etmemekle birlikte,idari açıdan görülen noksanlıklar açısından yapılacak işlemlere esas olmak üzere Kanun, tüzük, yönetmelik ve genel tebliğlerin uygulamalarında görülen noksanlıklar ve bunların düzeltilmesi yolları ile görüş ve önerilerin, incelettirilen konulara ilişkin düşüncelerin, şikayet ve ihbarlar üzerinde yapılacak işleme esas görüşlerin, bildirilmesi amacıyla düzenlenen,resmi kurumda görev yapan ancak memur kadrosunda olmayan kişilerle ilgili olarak yapılan araştırma-inceleme faaliyeti olarak adlandırılır.
İnceleme neticesinde inceleme raporu hazırlanır ve inceleme raporunda 657 125. maddesinde öngörülen cezalar teklif edelemez.İnceleme neticesinde disiplin hükümlerinin işletilmesi düşünülüyor (657 tabi memurlar için) ise ayrıca disiplin soruşturması yapılması gerekmektedir.
Ön İnceleme (4483 Sayılı Kanun)
Ön inceleme ise 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun kapsamında yapılan ön inceleme, kamu görevlilerinin görevleri sebebiyle işledikleri iddia edilen suçlar hakkında soruşturma izni verilip verilmeyeceğine karar verilmeden önce yapılan idari bir hazırlık ve araştırma işlemidir.
Soruşturma izni yetkisi
a) İlçede görevli memurlar ve diğer kamu görevlileri hakkında kaymakam,
b) İlde ve merkez ilçede görevli memurlar ve diğer kamu görevlileri ile kaymakamlar hakkında vali,
c) Bölge düzeyinde teşkilatlanan kurum ve kuruluşlarda görev yapan memurlar ve diğer kamu görevlileri hakkında görev yaptıkları ilin valisi,
d) Cumhurbaşkanına veya Cumhurbaşkanlığına bağlı, ilgili veya ilişkili kuruluşlar ve bakanlıkların merkez ve bağlı veya ilgili kuruluşlarında görev yapan diğer memur ve kamu görevlileri hakkında o kuruluşun en üst idari amiri,
e) (b) ve (c) bentlerindeki hükümler saklı kalmak kaydıyla Cumhurbaşkanı kararıyla atanan memurlar ve diğer kamu görevlileri hakkında Cumhurbaşkanı veya ilgili bakan,
f) Türkiye Büyük Millet Meclisinde görevli memurlar ve diğer kamu görevlileri hakkında Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Sekreteri, Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Sekreteri ve yardımcıları hakkında Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı,
g) Cumhurbaşkanlığında görevli memurlar ve diğer kamu görevlileri hakkında Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri, Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri hakkında Cumhurbaşkanı,
h) Büyükşehir belediye başkanları, il ve ilçe belediye başkanları; büyükşehir, il ve ilçe belediye meclisi üyeleri ile il genel meclisi üyeleri hakkında İçişleri Bakanı,
i) İlçelerdeki belde belediye başkanları ve belde belediye meclisi üyeleri hakkında kaymakam, merkez ilçelerdeki belde belediye başkanları ve belde belediye meclisi üyeleri hakkında bulundukları ilin valisi,
j) Köy ve mahalle muhtarları ile bu Kanun kapsamına giren diğer memurlar ve kamu görevlileri hakkında ilçelerde kaymakam, merkez ilçede vali,Yokluklarında ise vekilleri tarafından bizzat kullanılır.
Sağlık Bakanlığı İstisnası
Sağlık Bakanlığı bünyesindeki personel ve sağlık meslek mensuplarının görevleri dolayısıyla işledikleri suçlara veya tıbbi uygulamalarına ilişkin 4483 sayılı Kanun kapsamındaki ön inceleme ve soruşturma süreçleri Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Mevzuat İşleri Daire Başkanlığı ile Mesleki Sorumluluk Kurulu tarafından yürütülmektedir.
Yasal dayanak Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu Ek 18. maddesi:
Yükseköğretim Kanununun 53 üncü maddesinde yer alan soruşturma usulüne tabi olanlar hariç olmak üzere, kamu veya özel sağlık kurum ve kuruluşları ve vakıf üniversitelerinde görev yapan hekim ve diş hekimleri ile diğer sağlık meslek mensuplarının sağlık mesleğinin icrası kapsamında yaptıkları muayene, teşhis ve tedaviye ilişkin tıbbi işlem ve uygulamalar nedeniyle yapılan soruşturmalar hakkında 2/12/1999 tarihli ve 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun hükümleri uygulanır. Soruşturma izni, Sağlık Bakanlığı bünyesinde kurulan Mesleki Sorumluluk Kurulu tarafından verilir. Mesleki Sorumluluk Kurulu, özel sağlık kurum ve kuruluşları ve vakıf üniversitelerinde görev yapan hekim ve diş hekimleri ile diğer sağlık meslek mensupları bakımından il sağlık müdürlüklerinde görevli başkan veya yardımcılarını da ön inceleme yapmak üzere görevlendirebilir. Soruşturma izni verilmesine ilişkin 4483 sayılı Kanunun 7 nci maddesindeki süreler, iki kat olarak uygulanır. Mesleki Sorumluluk Kurulunun kararlarına karşı Ankara Bölge İdare Mahkemesine itiraz edilebilir.
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 125. maddesinde yer alan disiplin cezalarını, bu cezaları gerektiren fiil ve halleri ve uygulanan yaptırlar
| Ceza Türü | Tanımı | Başlıca Fiil ve Haller | Yetkili Amirlik / Kurul | İtiraz Yolu ve Süresi |
| A) Uyarma | Memura, görevinde ve davranışlarında daha dikkatli olması gerektiğinin yazı ile bildirilmesidir. | • Görevde kayıtsızlık göstermek veya düzensiz davranmak • Özürsüz/izinsiz geç gelmek, erken ayrılmak • Tasarruf tedbirlerine riayet etmemek • Memur vakarına yakışmayan tutum sergilemek • Kılık kıyafet hükümlerine aykırı davranmak • İş sahiplerine karşı kayıtsız kalmak | Disiplin Amirleri | Tebliğden itibaren 7 gün içinde Disiplin Kuruluna itiraz edilebilir. |
| B) Kınama | Memura, görevinde ve davranışlarında kusurlu olduğunun yazı ile bildirilmesidir. | • Emir ve görevlerin yapılışında kusurlu davranmak • Eşin/çocukların kazanç getirici faaliyetlerini bildirmemek • Görev sırasında amire saygısız davranmak • Hizmet dışında itibar ve güven sarsmak • Resmi eşyayı özel işlerde kullanmak / kaybetmek • Çalışma arkadaşlarma veya iş sahiplerine kötü muamele / sataşma • Verilen emirlere itiraz etmek • Kurumun çalışma düzenini bozmak • Yetkisiz basına bilgi/demeç vermek | Disiplin Amirleri | Tebliğden itibaren 7 gün içinde Disiplin Kuruluna itiraz edilebilir. |
| C) Aylıktan Kesme | Memurun brüt aylığından 1/30 ile 1/8 arasında kesinti yapılmasıdır. | • Kasıtlı olarak emir ve görevleri yapmamak • Özürsüz olarak 1 veya 2 gün göreve gelmemek • Resmi belge ve araçları özel menfaat için kullanmak • Yalan ve yanlış beyanda bulunmak • Görev sırasında amirine sözle saygısızlık etmek • Hizmet içinde itibar sarsıcı davranışlarda bulunmak | Disiplin Amirleri | Tebliğden itibaren 7 gün içinde Disiplin Kuruluna itiraz edilebilir. |
| D) Kademe İlerlemesinin Durdurulması | Memurun bulunduğu kademede ilerlemesinin 1 – 3 yıl durdurulmasıdır. (Son kademedekilerde brüt aylıktan ¼ – ½ kesinti yapılır). | • Göreve sarhoş gelmek / iş yerinde alkol içmek • Özürsüz ve kesintisiz 3 – 9 gün göreve gelmemek • Çıkar sağlamak • Amirine/maiyetine aşağılayıcı fiiller yapmak • Gerçeğe aykırı rapor/belge düzenlemek • Ticaret yapmak veya yasak kazanç getiren işler yapmak • Dil, ırk, cinsiyet, siyasi vb. ayrımcılık yapmak • Açıklanması yasak bilgileri açıklamak • Hakaret etmek veya tehdit etmek • Siyasi parti faaliyette bulunmak | Disiplin Kurulunun kararı alındıktan sonra Atamaya Yetkili Amirler / Valiler | Tebliğden itibaren 7 gün içinde Yüksek Disiplin Kuruluna itiraz edilebilir. |
| E) Devlet Memurluğundan Çıkarma | Bir daha Devlet memurluğuna atanmamak üzere memurluktan çıkarmaktır. | • İdeolojik/siyasi amaçla çalışma düzenini bozmak, boykot, işgal, grev yapmak • Yasaklanmış yayın/bildiri dağıtmak, asmak • Siyasi partiye girmek • Özürsüz olarak bir yılda toplam 20 gün göreve gelmemek • Savaş, OHAL, afetlerde emirleri yapmamak • Amirine, maiyetine ve iş sahiplerine fiili tecavüzde bulunmak • Yüz kızartıcı ve utanç verici hareketler yapmak • Yetkisiz gizli bilgi açıklamak • Terör örgütleriyle eylem birliği/yardım/propaganda | Yüksek Disiplin Kurulunun kararı dayanağıyla Atamaya Yetkili Amirler | Doğrudan İdare Mahkemesinde iptal davası açılabilir (60 gün). |
Disiplin Hukukundaki Önemli Ek Kurallar ve İlkeler:
- Tekerrür (İkinci Kez İşleme): Disiplin cezası verilmesine sebep olmuş bir fiil/halin, cezaların özlük dosyasından silinmesine ilişkin yasal süreler içinde tekrarlanması durumunda bir derece ağır ceza uygulanır. Aynı derecede cezayı gerektiren farklı fiillerin üçüncü uygulamasında da bir derece ağır ceza verilir.
- Geçmiş Hizmet İndirimi (Lehe Değerlendirme): Geçmiş hizmetleri sırasındaki çalışmaları olumlu olan ve ödül/başarı belgesi alan memurlar için verilecek disiplin cezalarında bir derece hafif olanı uygulanabilir.
- Kanunilik İlkesi (Benzetme Yolu): Kanunda sayılan ve disiplin cezası gerektiren fiil ve hallere nitelik ve ağırlıkları itibariyle benzer eylemlerde bulunanlara da aynı neviden disiplin cezaları verilebilir.
- Adli Yargı Bağımsızlığı: Disiplin kovuşturmasının yapılmış olması, fiilin genel hükümler (Türk Ceza Kanunu vb.) kapsamına girmesi halinde memur hakkında ayrıca adli ceza kovuşturması açılmasına engel teşkil etmez.
1. Disiplin Suçunun Öğrenilmesi ve Soruşturmanın Başlatılması
Kamu görevlilerinin, mevzuatın öngördüğü ödevleri yapmamaları, yasak uymamaları veya kurum huzurunu bozacak fiillerde bulunmaları disiplin suçunu oluşturur.
- Zorunluluk İlkesi (Gecikmeksizin Başlatma): Disiplin amirleri, memurun disipline aykırı bir fiil veya halini öğrendikleri andan itibaren gecikmeksizin soruşturma başlatmak zorundadır. “Nasıl olsa unutuldu”, “şikayetçi vazgeçti” veya “araya tatil girdi” gerekçeleriyle işlem yapmaktan kaçınılamaz; aksi takdirde amirler açısından görevini kötüye kullanma riski doğabilir.
- Katı Zamanaşımı Süreçleri: 657 sayılı Kanun’un 127. maddesinde öngörülen süreler hak düşürücü niteliktedir:
- Uyarma, kınama, aylıktan kesme ve kademe ilerlemesinin durdurulması cezalarında; fiilin işlendiğinin öğrenildiği tarihten itibaren 1 ay içinde soruşturmaya başlanmalıdır. Fiilin işlendiği tarihten itibaren ise en geç 2 yıl içinde disiplin cezası verilmelidir.
- Devlet memurluğundan çıkarma cezası için; öğrenildiği tarihten itibaren 6 ay içinde soruşturma başlatılmalı ve fiilin işildiği tarihten itibaren en geç 4 yıl içinde ceza verilmelidir.
2. Soruşturmacının Görevlendirilmesi ve Soruşturma Safhası
Disiplin amiri tarafından olayı araştırmak üzere bir ya da birden fazla soruşturmacı görevlendirilir. Soruşturmacının yetki ve sorumlulukları sürecin selameti için kritik eşiktir:
- Görev Sınırı ve Yetkiler: Soruşturmacı, onay belgesinde belirtilen konularla sınırlı olmak üzere her türlü evrakı inceleyebilir, ilgili birimlerden bilgi talep edebilir.
- Tanık ve Müşteki İfadelerinin Alınması: Soruşturma aşamasında en sık yapılan hatalardan biri, adli dosyadaki ifadelerle yetinmektir. İdari yargı kararlarına göre; disiplin soruşturmasında şikayetçi, tanık ve ilgili memurun ifadeleri bizzat idari soruşturmacı tarafından tutanak altına alınmalıdır.
- Adli Soruşturma ile İlişkisi: Aynı fiil nedeniyle Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından ceza soruşturması veya dava açılmış olması, idari disiplin soruşturmasının yürütülmesine ve sonuçlandırılmasına engel değildir. İdari rejim ile adli rejim birbirinden bağımsızdır (Ancak ceza mahkemesindeki beraat kararının gerekçesi, fiilin hiç işlenmediğini kesin olarak ortaya koyuyorsa idari cezayı da bağlayabilir).
3. Savunma Hakkı ve Usulü
Anayasa’nın 129. maddesi ve 657 sayılı Kanun, memurun savunma hakkını mutlak bir güvenceye bağlamıştır. Memurun savunması alınmadan kesinlikle disiplin cezası verilemez.
- Savurma Ne Zaman İstenmeli?: Savunma, soruşturmanın başında değil; soruşturma raporu tamamlanıp iddialar, deliller ve suç niteliği somutlaştırıldıktan sonra istenmelidir. Soruşturmanın başında alınan “ön savunma”, kanuni “savunma hakkı”nın yerini tutmaz.
- Süre Sınırı: Memura yazılı savunmasını yapabilmesi için en az 7 gün süre tanınması zorunludur.
- Gerekçelendirme Zorunluluğu: Savunma davetiyesinde ve soruşturma yazısında, memurun hangi fiili nerede, ne zaman işlediği ve hangi disiplin maddesine muhalefet ettiği açıkça yazılmalıdır. “Hakkınızda disiplin soruşturması vardır, savunmanızı verin” şeklindeki soyut yazılar hukuka aykırıdır.
- Belirtilen sürede geçerli bir mazereti olmaksızın savunma yapmayan memur, savunma hakkından vazgeçmiş sayılır. Ancak bu durum soruşturmanın bitirilmesine engel değildir.
4. Cezaların Verilmesi, Yetkili Merciler ve İtiraz Yolları
Soruşturma dosyası tamamlandıktan sonra yetkili amirler veya kurullar kararını verir:
- Uyarma, Kınama ve Aylıktan Kesme: Disiplin amirleri tarafından verilir.
- Kademe İlerlemesinin Durdurulması: Memurun bağlı olduğu kurumdaki disiplin kurulunun kararı alındıktan sonra, atamaya yetkili amirler veya valiler tarafından verilir.
- Devlet Memurluğundan Çıkarma: Yüksek Disiplin Kurulu’nun kararı dayanak alınarak atamaya yetkili amirler tarafından uygulanır.
İtiraz ve Yargı Yolları:
- İdari İtiraz: Uyarma, kınama ve aylıktan kesme cezalarına karşı kararın tebliğinden itibaren 7 gün içinde ilgili disiplin kuruluna itiraz edilebilir. İtiraz edilmezse karar kesinleşir. İtiraz kabul edilirse disiplin amiri cezayı hafifletebilir veya tamamen kaldırabilir.
- Yargı Yolu (İdare Mahkemesi): Disiplin cezalarına karşı, tebliğ tarihinden itibaren (veya itiraz reddedildikten sonra) 60 gün içinde doğrudan İdare Mahkemesinde iptal davası açılabilir.
5. Yargıda Cezaların İptaline Yol Açan En Sık Yapılan Hatalar
İdari yargı mercileri (İdare ve Bölge İdare Mahkemeleri), disiplin soruşturmalarını incelerken şu hususlarda hata tespit ettiğinde cezaları doğrudan iptal etmektedir:
- Yetki Gaspı: Cezayı vermeye kanunen yetkili olmayan bir amirin (örneğin disiplin amiri yetkisindeki bir cezayı kurulun vermesi veya tersi) karar vermesi.
- Zamanaşımı Aşımı: 1 aylık soruşturmaya başlama veya 2 yıllık ceza verme sürelerinin geçirilmiş olması.
- Savunma Hakkının Kısıtlanması: 7 günlük sürenin verilmemesi ya da suçlamaların somutlaştırılmamış olması.
- Eksik Soruşturma: Olayla ilgili kilit tanıkların dinlenmemesi, savunmada ileri sürülen lehe delillerin araştırılmaması.
- Ölçülülük İlkesine Aykırılık: Fiil ile verilen ceza arasında açık bir orantısızlık bulunması (Örneğin; haklı mazeretsiz birkaç dakika geç kalmaya orantısız ağır cezalar verilmesi).
Sonuç
Kamuda disiplin süreçleri; sadece cezalandırma amacı güden bir mekanizma değil, aynı zamanda kamu düzenini korurken personelin lekelenmeme hakkını ve adil yargılanma/savunma ilkelerini koruyan hukuki bir süreçtir. Yöneticilerin, amirlerin ve soruşturmacıların mevzuattaki usul kurallarına harfiyen uyması, hem kamu vicdanının tatmini hem de ileride mahkemelerce verilecek iptal kararlarıyla kamu kaynaklarının ve zamanının boşa harcanmasının önüne geçecektir.
- Kaynaklar
- 657 Sayılık DMK
- 4483 Sayılı Kanun
- Sağlık Bakanlığı İnceleme ve Soruşturma Rehberi(2015)
